Ang labing dakong leksiyong milutaw human sa delubyong nahitabo sa kaulohan mao ang pagkat-on nga mamahimo kitang responsable sa atong kaugalingong kinabuhi ug kaluwasan.
Sa paghampak sa dakong kalamidad, dili kita makasalig kanunay nga duphan ta sa laing tawo. Sama pananglit sa mga rescuers nga sobra 24 oras nga gipaabot. Di man sab sila basta-basta na lang nga mosungasong sa kusog nga sulog kay ang motto baya sa mga rescuers: “Safety first, safety first, safety first.”
Nganong katuloon man kini pagsulti nga daw sa nagpamukpok sa dughan og “Kordero sa Diyos”? Tugoti nga akong ipaambit ninyo ang akong kasinatian isip kabahin sa Rescue 160 sa Bureau of Fire Protection Volunteer Group gikan sa 1999 hangtod 2004.
Safety first alang sa imong kaugalingon. Una ka modupa alang sa ubang tawo, paningkamotan nimo nga ikaw mismo makagarantiya nga ikaw luwas sa mga peligro. Kay kon ikaw nga rescuer labaw pang reskyuhonon, ma-defeat na ang purpose sa imong pagka-rescuer. Tungod kay dili man ko maayo molangoy sama sa uban nakong mga kaubanan sa grupo, nag-secure kog kaugalingong safety floating device sama sa life jacket. Kon molarga ko, makahimuot kaayo kay duna koy galon ug mga tag-as nga liston, duna sab koy pisi ug straw. Diha toy nalingaw sa akong sitwasyon pagkakita sa galon sa suka nga akong gilimpyohan nya gisulod sa backpack paglarga nakog Butuan alang sa Mt. Magdiwata climb. Akong tubag? “I should be responsible for my own safety, because who else will? Usa ko nila tabangan, unahon gyod nila pagsalbar ilang kinabuhi.”
Safety first sa imong kauban. Nakat-on ang among pundok sa pagtoon sa behavior sa dolphins nga dili gyod mobiya sa ilang ka-buddy. Mao nang nabatasan namo ang buddy system. “Bantayan tika, bantayi pod ko,” ingon niini ang nasilsil nga sistema matag dunay lakaw nga motabok og sapa, mosuotsuot sa mga kalasangan, mokatkat sa mga kinapungkayan sa kabukiran. Busa kon magpabadlong o magkiat ang imong pares, duna kay katungod nga mangasaba ug mopahinumdum nga ugaling unsay mahitabo niya, mamahimo nimong tulubagon susama nga kon ikaw sab madisgrasya, kargo sab sa iyang konsensiya!
Safety first alang sa kinatibuk-ang pundok. Kon nagmaigmat ka alang sa imong kaluwasan, ug imo sab gibantayan pag-ayo ang imong buddy, tibook gihapon ang inyong pundok. Pananglitan, kadtong nahitabo namo sa Mt. Arayat (Pampanga) nga nagkalalis na mis among nabigador kay wa mi makauyon sa iyang pamaagi, wala mi mo-backtrack dayon samtang nakita namo nga lisod pa ang sitwasyon. Mao sab sa Mt. Magdiwata, sa dihang dunay dakong uwan ug bul-og pa ang sapa, walay usa nga misuway sa paglabang. We never test the forces of nature kay alkansi gyod ang tawo basta ang kinaiyahan maoy iyang hagiton. Kasagaran sa madisgrasya kana mang mo-underestimate sa pwersa sa uwan ug hangin.
Unta palig-onon pa nato ang atong mga barangay disaster coordinating councils ug ang mga disaster preparedness/response drives/plans. Dili ta magsalig sa national government kay gi-delegate na na nila nga task sa local government. Wala pa say klaro ang proposed Philippine Disaster Risk Reduction and Management Act kay lagi ang contingency funding didto man gibubo sa mga biyahe sa presidente, matod pa ni Bukidnon Rep. Teofisto “TJ” Guingona III.
Dinhi sa dakbayan, gipuy-an na ang mga estero ug ang lain pang mga agianan sa tubig. Tungod kay may “swell” man gyod ang tubig baha, gimugna nang easement zones. Apan lagi tungod kay midagsang naman ang daghang informal settlers dinhi, angayan nga batasanon nga kon ugaling tunga na sa adlaw ang uwan o overnight na, dili na maghuwat pa nga ang baha na mismo ang mobunlot sa tagbalay gikan sa iyang panimalay.
Timan-i nga dili na sama kaniadto kamahigalaon ang uwan. Kaniadto pwede ra ta magtikuskos inig hagbong sa uwan kini tungod kay normal rainfall amount man to. Tungod sa climate change, misukod nag 410.6 millimeters ang hinagbong sa uwan sama sa nahitabo sa kaulohan (itandi sa 380 mm nga gipabuhagay ni Hurricane Katrina). Uwan kadto nga good for one month apan mibuhagay lang within five to nine hours. Espoko mo na! Kinsa may maayong laki ana labi na karong panahona nga upaw nang kabukiran, daghan pa gyong bara sa mga kanal ug estero kay ipaanod ra man sa uban ang ilang basura, ug naa pa gyoy infrastructure developments bisan sa “basin” sa Marikina. Nya dinhi sa ato, naay mga subdivisions ug golf courses nga nakapasamot sa kaupaw sa atong uplands/hillylands.
Lain pang survival tips alang niadtong namuyo duol sa sapa ug mga low-lying areas: Invest in life vests, safety ropes, backpacks, inflatable rafts or rubber boats. Kon kaya ninyo mopalit og mga high-tech nga gadgets ug mga sakyanan nga kuling makatabang panahon nas tingbaha o mga butang nga malubong lang sa lapok, mas maayo pa i-invest ninyo ang inyong kwarta sa basic necessities isip pagpangandam. Sa akong kinabuhi, dako kaayog gamit ang 40-liter backpack kay anhi man nako isulod ang akong uga nga mga sinina pinutos og sinapaw-sapaw nga trash bags, ug mga chocolate bars kay panahon sa tingtugnaw, ang chocolate bars maoy atong temporary source of energy. Labi na nga ang mohatag dili maghunahuna nga gibanlas imong mga gamit nya tunolan pa kag noodles ug bugas. Maayo nang duna kay ready-to-eat food items samtang wa pay kalutoan.
Ang backpack molutaw na busa pwedeng himoong abay samtang nagpautaw-utaw sa baha. Ang kontra lang ani kon makabangal kag anod nga payag, kahoy, aparador, refrigerator ug daghan pang makaigo nimo. Anha na sigurong puntoha nga moingon ko: “Repeat after me, Our Father…”
Labaw sa tanan, makat-on tag puyo on “simplified terms”. Sama sa mga residente sa Sabang Gibong Community sa Agusan Marshland. Inig abot sa bul-og, i-adjust lang nila ang higot sa ilang balay uyon sa gitas-on sa tubig ug dili sila magduhaduha pagbakwet kay wala man silay kukawili sa ilang mga gamit. Pila ra goy sug-angan, butanganan sa bugas, sugnod ug pipila ka gamit sa kusina. Ang nakapasamot sa atong kaguol taliwala sa delubyo mao man nang panghinganugon sa tanan natong napundar. Sus! Unsaon ta man nang balay nga bato nga kausa ra gikusokuso ni Ondoy? – Maria Eleanor E. Valeros
