Makataronganon ba nga ipamasangil nato’s pag-init sa kalibotan ang climate change o ang nagkabuang nang lakat sa klima ug panahon?
Dihay kritiko sa mga scientific findings nga nagkanayon global warming is “insignificant or unproven.” Apan unsaon man nato pagsabot ning hulga sa inanayng pagkatun-as sa major ice sheet didtos Greenland o ba kaha sa West Antarctica? Sa pagkalanay sa Arctic sea ice? Posible nga motaas ang global sea levels by approximately 20 feet. Hala, imagine-na ang pagkapapas anas coastal areas ug ang pagtumaw sa gibanabanang 100 million refugees. Taymsa…pinsaronon ba kining maong panghitabo? Beh, atong himay-himayon.
Kining mga siyentipiko misukod sa average temperature sa kalibotan, apan ang ilang mga readings lainlain tungod kay may datos man sila gikan sa labing tugnaw ug gikan sab sa labing init nga lugar sa kalibotan usa nila kwentaha ang mean temperature. Generally agreed, matod pa nga 15 degrees Celsius/Centigrade (59 degrees Fahrenheit) ang mean temperature. Namatikdan nga sa nakalabayng 100 ka tuig, misaka og 0.74 ± 0.18 °C (1.33 ± 0.32 °F) ang giiniton (near-surface air and oceans). Hinoon, ang kamahinungdanon sa global temperature wala mag-agad ning maong mean average, apan sa mga pag-usab-usab pinasikad sa temperatura dinhas labing tugnaw o labing init nga lugar.
Sa kanhiay, gidudahan nga ang pag-usab sa “orbit and tilt” sa kalibotan ang hinungdan niini, ug sa mihungaw nga kainiton pagbuto sa mga bulkan. Natala nga dinhay tulo ka historical periods diin nabatyagan ang pagsimang sa temperatura. Gikan sa 900 ngadtos 1300 A.D., dili kasarangan ang giiniton niadtong panahon nga gitawag og Medieval Climate Anomaly; samtang sa Little Ice Age (1500 to 1850 A.D.) mas mingtugnaw kaysa naandang gintugnawon ang kalibotan. Ang kasamtangang Industrial Era saksi sa pagsaka sa giiniton sa kalibotan sulod sa kataposang sentenaryo. Kining maong kainit ang inanayng mihilis sa permafrost (frozen subsoil) sa Siberia, sa ice caps sa Himalayas, sa mga polar caps. Apan dili sab kuno angayang tawgon kinig global warming kay duna man sab mga lugar nga kanhi dili kaayo tugnaw unya karon sige na lang ang winter ug kusog kaayo mohagbong ang snow. Sama sa “dili na kasarangang” snowstorm nga natagamtaman sa U.S. ug China ning bag-ohay lang. Mas angayan kunong tawgon kining maong phenomenon nga global climate change.
Nganong naingon man niini? Ang mga nagpakabatid sa atmospheric science nagtoo nga dako ang kontribusyon sa tawo sa global climate change. This is due in large part to the use of fossil fuels. Gawas nga giusab nato ang dagway sa kalibotan for agricultural purposes, for permanent settlements, for industrial zones, migamit kitag mga makina nga gipadagan sa non-renewable energy sources sama na lang sa fossil fuels. Burning oil, gasoline, coal and other fuels alang sa pagprodyus og kuryente, ingon man isip fuel sa mga makina sa mga nagkadaiyang industriya, sa mga sakyanan, ug uban pa aron pagsustinir sa atong kapritso, nakamugna og gitawag og byproduct o emissions. Kini mao ang carbon dioxide. The only way to capture CO2 would be to grow trees. Apan lahi ang nahitabo. Wa pa mananom, gipanamastamasan pa gyod ang kalasangan. Tungod sa deforestation, gibugwak sab sa mga patayng kahoy ang carbon dioxide nga dugay nilang gitagoan sa ilang lawas. Nagkadugay, nagkadaghan kining maong byproduct nga naghilo sa kawanangan; gipasamot sa mga toxins nga sama sa nitrous oxide ug chlorofluorocarbons nga byproduct sa atong paggamit og mga aerosol sprays, coolants sama sa refrigerators, chillers ug freezers. Ug bisan ang paggamit og aircon nakapabuslot sa ozone layer nga namatikdan sukad pa sa 1970s.
Tungod sa natigom nga mga emissions sulod sa pila na ka dekada, nakamugna kinig daw pandong o sangga nga inay mountol ang kainiton nga ipabuhagay dinhis kalibotan sa adlaw, na-trap na hinoon ug maoy nakapaigang sa kalibotan karon. Mao nang gitawag og greenhouse effect.
Kabahin sa gidaghanon karon sa uwan, tungod nis taas nang panahon sa ting-init, busa taas ang span sa evaporation. Kahinumdum mos leksyon nato sa weather science on water cycle? Evaporation-cloud formation-precipitation-condensation in the form of rain. Kay taas naman ang panahon sa evaporation, mao nang ang ibunal nga uwan tiningob sab. Lahi sa una nga normal pa ang weather pattern, pinahimutang ang hinagbong sa uwan.
Nindot palapdan ug palawman ang environmental education as a way of changing the mindset of the people. Basin pa diay makaagni ta nga hingusgan ang upcycling, recycling and reduction of household waste. Galing lang, kon asa ning maayo di man nuntan. Paet!
Dili lang kay illegal logging or deforestation, bisan kining atong paggamit sa kuryente nga pinadagan sa non-renewable energy sources, nakatampo tas global warming. Wala poy namuhunan sa solar power kaayo kay gawas nga mahal, wala tay dakong luna alang sa solar farms. Unya dugay pa gyod ka kaginansya ani kon mao ni imong matang sa pamatigayon. Busa padayon tas atong paggamit sa coal-fired power plants. Ambot kaha kon bukas ang inyong hunahuna sa nuclear renaissance, kay mao ni ang gihugonhugon nga tun-an og maayo sa Kapitolyo tungod kay uyon man si Governor Gwendolyn Garcia sa pag-harness sa nuclear energy dinhis ato. Basta ako, NO NUKES NOW AND FOREVER gyod ko! Mahinumdom gani kos Chernobyl tragedy, makabasol gyod kos mga nuclear physicists nganong kini maoy gikugihan nilag ugmad.
Balik sa dugokan ning blog, lintunganay gyod aning global warming ang kahakog sa tawo. Kaning excessive practices sa tawo nakapakubos nis supply sa tubig, sa food sources. Mao sad ni nag-awhag nga manggama tag mga makina kunohay to aid labor and improve productivity. Pero nagkadugay, without sustainable development, giinanay nato pagguba ang katahom sa atong planeta ug ang ecosystem – with all its delicate harmony – nga naestablisar may upat ka bilyon ka tuig na ang nakalabay pinaagi sa proseso sa evolution. O kanang, kon sa kinaraan pa, gitawag og anaswagan.
Overused ang atong natural resources mao ni hinungdan nga dunay imbalance in the Earth’s ecosystems. Grabe ang atong pagka-usikan. Nagtoo tag factories ug sakyanan ray dunay carbon footprint. Dakong sayop! Human footprint doesn’t end after we buy and consume things; the final impact occurs when we discard items. Tan-awa unsa kadaghan sa atong basura – plastics, papers, bottles, clothes, cans. Sakit kaayo nis dughan sa atong kalikopan. Makaugtas. Imagina unsa nay hitsura sa atong mga dumpsites kon 1/8 sa tonelada ang maprodyus natong basura matag tawo matag tuig. Nya, pila naman ta kabook? 87 million Filipinos lang kaha ta? Di ba P90 na? Hapit naman gani ta mag 94M.
Kodus ngadtos barangay Luz which is a model of proactive attitude towards dealing with solid waste. Ngadto sab sa SM City-Cebu ug Ayala Center-Cebu kay duna ni silay waste markets where people can earn cash from trash.
Mibul-og sab ang hisgotanan sa urban planning. Panahon na kuno nga mamuhunan tas green roofs, rain gardens, reduction of rainwater run-off pinaagi sa pag-aghat sa mga open spaces ug pocket forests taliwala sa atong dakbayan aron dunay “sponge” ang yuta nga mohigop sa tubig, inay sementohon tanan. Bongga! Mora ta anag tuas Singapore!
Apan makasugod kitag mga ginagmayng gawi aron dili masegundahan dinhis ato ang pagbaha pinaagi sa single use of plastic checkout bags; reduction of food waste thrown into the garbage; use of recycled office paper for the printer and copier both at home and at work to save trees, water and energy; recycling all printer cartridges to keep these resources out of landfills; shopping locally to travel less and buying locally produced goods so these travel less, thus reducing also the overall contribution to greenhouse gas emissions; and by reducing meat intake by one meal a week to reduce the impact of one’s lifestyle on the environment, matod pas akong kinaham nga environmental webpage: Planet Ark.
Like partaking in a one-way buffet meal, if we are to serve our plates only with what we can consume, there would be enough for everyone to share; which means leaving sometime for food resources like fish and plants to regenerate.
So are the forests with selective logging and controlled cutting for charcoal purposes; the mountains with sustainable mining; and plenty of other initiatives that could find realization with our adaptation to a communal psyche of “greenology/greeniology”. – Maria Eleanor E. Valeros
